Expert over rattengif-drama: ‘Hier is alles fout gegaan’

De stof fosfine, het giftige gas waardoor schippersechtpaar De Waardt al dagen op de intensive care ligt, maakt in de scheepvaart al decennia slachtoffers. Dat zegt chemicus Atie Verschoor, expert in containergassen. De prognose voor slachtoffers is slecht: ‘De klachten zijn vaak permanent'.

Zeker achttien uur lang is het schippersechtpaar De Waardt aan fosfine, in de volksmond rattengif, blootgesteld voordat ze woensdag op de Lek bij Nieuwegein van hun schip De Fox werden gehaald. Het zeer giftige gas kwam vrij bij een lading zonnebloemschrootpelletes, bedoeld als veevoeder. 'Dat is extreem lang', vertelt chemicus Atie Verschoor. Ze was jarenlang directeur van ECEMed, een aan het Arnhemse Rijnstate ziekenhuis verbonden expertisecentrum in gevaarlijke containergassen. In die hoedanigheid zag ze tientallen slachtoffers van giftige gassen langs komen, waaronder velen door fosfine. Het schippersechtpaar ligt op de intensive care van het UMC in Utrecht.

De gevaren van containergassen zijn in de scheepvaart, ook in de binnenvaart, al decennia bekend, stelt Verschoor. In Europa zouden ze niet meer toegepast mogen worden, zegt ze, maar wereldwijd komt het nog veel voor. De gevaren zijn met name groot voor containerwerkers in grote havens als die van Rotterdam, Antwerpen en Hamburg. Zeker nu autoriteiten moeilijk honderdduizenden binnenkomende containers kunnen controleren. Het ontgassen van containers is nodig voordat de lading wordt overgeheveld.

‘Protocollen niet gevolgd’
Hoewel chemicus Verschoor de ins en outs van de zaak niet kent, durft ze de stelling aan dat veel, zo niet alles, moet zijn misgegaan: 'Dit had nooit mogen gebeuren. Ik weet niet wat er heeft gefaald, maar de protocollen zullen niet gevolgd zijn.' Wat de situatie waarschijnlijk verergerde, is het mistige, regenachtige weer. 'In een vochtige omgeving is het gas beduidend actiever.' Sowieso hecht het gas goed aan de pallets in de lading. 'Dat valt slecht te ontluchten.'

'Fosfine is één van de schadelijkste gassen die er is, zelfs mensen die er slechts kortstondig mee in aanraking komen, kunnen er forse gezondheidsschade aan overhouden.' Van oudsher wordt het gif in Azië en Zuid-Amerika in ladingen gestopt tegen ratten en ander ongedierte. Dat gebeurt via kleine zakjes met aluminiumfosfidekorrels of met tabletten, waaruit het toxische gas vervolgens vrijkomt. 'Soms is er sprake van tientallen tot honderden zakjes. Bij ladingen teakhout en meubelen wordt fosfine gebruikt, maar ook bij voeding. In Azië zagen we het veel bij rijstopslag of graan.'

Verschoor kreeg zelf met name containerwerkers langs, die bij het lossen van ladingen kortstondig met het gas in contact waren gekomen. 'De gevolgen  zijn dan vooral cerebraal: in de hersens.' Mensen worden eerst heel ziek, vervolgens krijgen veel slachtoffers psychische problemen. 'Denk aan paniekaanvallen, een slecht geheugen of concentratieproblemen. Die psychische gevolgen zijn vaak langdurig of permanent.'

Bij langere blootstelling treedt naast hersenschade ook orgaanschade op, zegt Verschoor. 'De gevolgen zijn dan nog veel erger.' In het verleden zijn diverse dodelijke gevallen bekend. 'Het is in Azië meermaals gebeurd dat medewerkers bij een lading rijst sliepen om deze te beschermen en vervolgens overleden.'

De chemicus vermoedt dat het echtpaar met een hogere dosis in aanraking is geweest dan de 15 ppm die volgens berichten op hun schip is gemeten (0,2 ppm is maximaal toegestaan). 'Vraag is of de schipper erbij was toen de lading in zijn schip werd geladen. Verder speelt mee of het ruim goed was afgescheiden van het woongedeelte. Vaak is dat niet het geval.'

Nadat bleek dat ze door de giftige stof fosfine in het ruim onwel waren geraakt, moesten ook andere varenden, op last van Rijkswaterstaat of de Inspectie ILenT, hun schip verlaten; een aantal schippers wachtte vrijdag nog op de inspectie van een ‘gasdokter’.
Sommige schippers hadden zelf al een veilig heenkomen gezocht aan de wal nadat ze zich ’niet helemaal lekker’ voelden. Een enkeling is al weer leeg of er bleek na een gasmeting niets aan de hand. Alle schepen hadden geladen uit een zeeschip in opdracht van Peterson, bleek uit een telefonische rondvraag van de redactie Schuttevaer. Bij Peterson was vrijdag niemand beschikbaar voor een reactie.

Onderzoek
De komende week moet meer bekend worden over de zaak. Het RIVM en de Milieu Ongevallen Dienst doen onderzoek. Duidelijk is dat de lading veevoeder afkomstig is van een zeeschip dat in de haven van Amsterdam lag. De lading is vervolgens in ruim tien binnenschepen terechtgekomen, waaronder die van het echtpaar De Waardt. Op vijf andere schepen zou eveneens een te hoge concentratie fosfine zijn gemeten.

Bronnen: AD, Het Parool, NOS en Schuttevaer